Ô nhiễm ánh sáng đang trở thành vấn đề của mọi đô thị hiện đại. Ánh sáng càng phổ biến càng cần được kiểm soát để không gây chói lóa, thất thoát quang thông và ảnh hưởng đến nhịp sinh học của con người.
Khi hiểu rõ bản chất của ánh sáng, nhà thiết kế có thể tối ưu ánh sáng theo đúng mục đích, duy trì sự an toàn thị giác và chất lượng không gian.
1. Ô nhiễm ánh sáng là gì?
Ô nhiễm ánh sáng mô tả hiện tượng ánh sáng nhân tạo vượt quá nhu cầu thực tế hoặc chiếu sai hướng. Điều này tạo ra chói lóa, tràn sáng và làm rối loạn khả năng thích ứng của mắt. Không gian mất đi độ tương phản tự nhiên, bầu trời đô thị bị che lấp bởi hào quang sáng và hệ sinh học buộc phải thích nghi sai nhịp.
Trong chiếu sáng kiến trúc, ánh sáng không chỉ tạo sự nhìn rõ mà còn định hình cảm xúc. Vì vậy mức độ phân bổ ánh sáng phải dựa trên các thông số kỹ thuật như CCT, CRI, UGR và đường cong phân bố ánh sáng. Sai lệch trong các thông số này là nguyên nhân trực tiếp tạo ra hiện tượng nhiễu sáng.
2. Bản chất quang học của ô nhiễm ánh sáng
Ô nhiễm nguồn sáng xuất phát từ sự mất kiểm soát quang học. Khi nguồn sáng có đường cong phân bố quá rộng hoặc hướng chiếu không được giới hạn bởi cấu kiện phản xạ, ánh sáng bị thất thoát ra ngoài vùng cần chiếu. Hệ số chói UGR tăng cao khiến thị giác phải điều tiết liên tục.
Nếu CRI quá thấp, mắt mất khả năng tái tạo màu tự nhiên. Nếu CCT quá lạnh so với bối cảnh, ánh sáng gây kích thích mạnh. Đây là kiểu sai lệch phổ biến trong không gian thương mại và nhà ở hiện nay.
Các nguyên lý quang học đều chỉ ra rằng ánh sáng phù hợp luôn tuân theo mối quan hệ giữa độ rọi, độ chói và khả năng dẫn hướng. Khi ba yếu tố này mất cân bằng, ô nhiễm ánh sáng xuất hiện.
3. Nguyên nhân phổ biến của ô nhiễm nguồn sáng
3.1 Hướng chiếu sai trong thiết kế nội thất
Luminaires đặt sai vị trí, lắp đặt không đồng nhất hoặc sử dụng công suất vượt nhu cầu khiến ánh sáng không “ngồi đúng chỗ”. Ví dụ khi spotlight 15 độ lại được dùng cho không gian cần quang thông rộng, biên sáng tràn lên trần và tường, gây loang sáng và giảm độ tương phản.
3.2 Độ chói cao vượt ngưỡng UGR cho phép
Trong các không gian văn phòng, UGR cần duy trì ở mức thấp để tránh mỏi mắt. Đèn có bề mặt phát sáng rộng nhưng không có lớp cut off sẽ tạo độ chói trực tiếp và góp phần vào ô nhiễm ánh sáng.
3.3 CCT không phù hợp với bối cảnh
Ánh sáng quá lạnh làm cơ thể mất nhịp sinh học vào buổi tối. Ánh sáng quá vàng gây giảm nhận diện vật thể nếu được sử dụng trong môi trường cần độ chính xác cao. Việc chọn sai CCT chính là nguyên nhân khiến không gian bị lệch cảm xúc và rối loạn tầm nhìn.
3.4 Sử dụng đèn công suất cao cho khu vực nhỏ
Công suất không phù hợp tạo ra mức độ rọi quá lớn. Mắt bị kích thích quá mức và không gian trở nên khô cứng. Đây cũng là dạng ô nhiễm ánh sáng cần khắc phục trong nhà ở.
4. Ảnh hưởng của ô nhiễm nguồn sáng đối với con người và môi trường
Ô nhiễm ánh sáng tác động trực tiếp đến chất lượng sống. Con người mất khả năng thư giãn vào buổi tối do melatonin bị ức chế. Giấc ngủ chập chờn khiến sức khỏe suy giảm. Trong không gian làm việc, độ chói cao làm giảm hiệu suất tập trung.
Về môi trường, bầu trời bị bao phủ bởi haze sáng khiến các hiện tượng tự nhiên khó quan sát. Nhiều loài động vật mất phương hướng vì ánh sáng nhân tạo. Tất cả đều phản ánh một thực tế rằng ánh sáng không được kiểm soát đang phá vỡ hệ cân bằng tự nhiên.
5. Sai lầm thường gặp trong thiết kế ánh sáng dẫn đến ô nhiễm ánh sáng
Sai lầm phổ biến nhất là ưu tiên độ sáng thay vì ưu tiên chất lượng ánh sáng. Nhiều người cho rằng tăng công suất là giải pháp cho không gian tối nhưng thực tế đây là nguyên nhân tạo ra glare. Thêm một sai lầm khác là chọn đèn dựa trên hình thức thay vì đường cong quang học dẫn sáng. Khi quang học không khớp với công năng, ánh sáng trở nên rối.
Việc bỏ qua CRI cũng là sai sót lớn. CRI thấp khiến việc nhận diện bề mặt bị sai lệch. Mắt phải điều tiết mạnh nên cảm giác mệt mỏi xuất hiện nhanh hơn.
6. Giải pháp giảm ô nhiễm ánh sáng trong nhà ở và công trình thương mại
6.1 Điều chỉnh phân bố ánh sáng
Kiểm soát góc chiếu bằng các phụ kiện quang học như louver và lens. Đây là phương án giảm chói hiệu quả và giữ quang thông tập trung. Khi ánh sáng đi đúng hướng, không gian trở nên gọn và dễ chịu hơn.
6.2 Lựa chọn CCT và CRI theo công năng
Nhà ở cần sự ấm áp nên ưu tiên CCT thấp. Văn phòng cần sự tỉnh táo nên chọn phổ trung tính. CRI cao bảo đảm độ chân thực của vật thể và giúp không gian có chiều sâu.
6.3 Giảm độ chói từ bề mặt phát sáng
Đèn có cấu trúc phản xạ sâu giúp giảm UGR. Điều này mang lại sự thoải mái cho mắt trong thời gian dài. Đây là điểm quan trọng khi thiết kế không gian làm việc và showroom.
6.4 Ứng dụng điều khiển thông minh
Dimmer và cảm biến giúp giảm công suất vào các thời điểm không cần thiết. Ánh sáng chỉ xuất hiện khi có người và biến mất khi không gian trống. Nhờ đó toàn bộ hệ thống vận hành tiết kiệm năng lượng và giảm ô nhiễm ánh sáng.
7. Kết luận
Ô nhiễm ánh sáng là hệ quả của việc thiếu kiểm soát trong thiết kế và vận hành ánh sáng. Khi các thông số quang học được quản lý đúng cách, ánh sáng trở thành công cụ nâng chất lượng không gian thay vì gây rối loạn thị giác. Đây là nền tảng giúp kiến trúc, nội thất và chiếu sáng vận hành hài hòa, tạo ra trải nghiệm cân bằng và bền vững.
—
Để được tư vấn thêm, vui lòng liên hệ với Zegal Việt Nam theo thông tin dưới đây:
Zegal Hà Nội
112 Võ Chí Công, phường Nghĩa Đô, Hà Nội
Zegal Hồ Chí Minh
319 C9 Lý Thường Kiệt, phường Phú Thọ, TP HCM
Hotline: 0969 14 6688
